Wolontariat to jeden z filarów funkcjonowania organizacji pozarządowych, instytucji publicznych oraz podmiotów realizujących zadania społecznie użyteczne. Wraz ze wzrostem aktywności obywatelskiej oraz rozwojem III sektora rośnie również znaczenie wolontariuszy. Współpraca z ochotnikami wymaga ostrożności zwłaszcza, gdy zakres czynności wolontariusza przypomina pracę, zlecenie lub dzieło.
Czym jest wolontariat?
Wolontariat to dobrowolne i bezpłatne (bez wynagrodzenia) świadczenie pracy lub usług przez osobę fizyczną.
Cztery kluczowe cechy wolontariatu to:
-
- dobrowolność świadczenia usług,
- brak wynagrodzenia za wykonywane czynności,
- praca dla konkretnych podmiotów,
- czynności stanowiące działalność pożytku publicznego.
Wolontariusz nie świadczy pracy dla osiągnięcia korzyści majątkowej. Jego motywacją jest przede wszystkim chęć pomocy, zdobycia doświadczenia zawodowego, rozwijania kompetencji lub uczestnictwa w ważnych społecznie inicjatywach. Zastąpienie umowy o pracę, zlecenie lub dzieło, porozumieniem z wolontariuszem może zostać zakwestionowane przez Państwową Inspekcję Pracy i prowadzi do naliczenia dotkliwych sankcji finansowych.
Jakie podmioty mogą korzystać z pracy wolontariuszy?
Z pomocy wolontariuszy mogą korzystać:
- organizacje pozarządowe,
- fundacje i stowarzyszenia,
- organizacje kościelne i wyznaniowe,
- jednostki administracji publicznej,
- urzędy gmin, starostwa i urzędy marszałkowskie,
- publiczne szkoły i placówki oświatowe,
- muzea, biblioteki i instytucje kultury,
- domy pomocy społecznej,
- podmioty lecznicze.
Wykluczona jest możliwość wykonywania świadczeń wolontariusza na rzecz podmiotów działających przede wszystkim w celu osiągnięcia zysku. Wolontariat nie może więc służyć wspieraniu typowej działalności komercyjnej przedsiębiorcy.
Czym różni się wolontariat od stosunku pracy?
Pomimo że wolontariusz wykonuje określone czynności na rzecz organizacji, jego relacja z drugą stroną nie może stanowić stosunku pracy.
Wolontariusz nie otrzymuje wynagrodzenia, nie nabywa prawa do urlopu wypoczynkowego, nie podlega obowiązkowym składkom na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz nie buduje stażu pracy w rozumieniu przepisów prawa pracy.
Co zawiera umowa o wolontariat?
Podstawą współpracy jest porozumienie określające prawa i obowiązki stron, które wskazuje w szczególności:
- zakres świadczeń,
- miejsce wykonywania zadań,
- okres współpracy,
- sposób rozwiązania porozumienia,
- zasady zwrotu kosztów.
Jeżeli współpraca trwa dłużej niż 30 dni, porozumienie musi zostać zawarte w formie pisemnej. W przypadku osób małoletnich konieczna jest zgoda przedstawiciela ustawowego.
Jakie obowiązki ma organizacja wobec wolontariusza?
Choć wolontariusz nie jest pracownikiem, korzystający z jego usług (np. organizacja pozarządowa) nie jest zwolniony z obowiązków organizacyjnych i ochronnych. Podmiot korzystający z pracy społecznej ma szereg obowiązków mających zapewnić bezpieczeństwo oraz odpowiednie warunki wykonywania świadczeń wchodzących w zakres wolontariatu.
Do najważniejszych obowiązków należą:
- informowanie o ryzyku związanym z wykonywanymi zadaniami,
- zapewnienie bezpiecznych warunków wykonywania świadczeń,
- udostępnienie niezbędnych narzędzi i środków ochrony,
- pokrywanie kosztów podróży służbowych i diet, chyba że wolontariusz zrezygnuje z tego prawa,
- zapewnienie odpowiedniego ubezpieczenia.
Czy wolontariusz musi być ubezpieczony?
Wolontariat krótszy lub trwający równo 30 dni
W przypadku współpracy trwającej nie dłużej niż 30 dni organizacja ma obowiązek zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków.
Wolontariat dłuższy niż 30 dni
Przy współpracy przekraczającej 30 dni zastosowanie znajdują przepisy dotyczące zaopatrzenia z tytułu wypadków powstałych w szczególnych okolicznościach, co oznacza objęcie wolontariusza ochroną finansowaną przez państwo.
Możliwe jest również objęcie wolontariusza ubezpieczeniem zdrowotnym, jednak nie jest to obowiązek.
Czy wolontariuszowi przysługuje zwrot poniesionych kosztów?
Wolontariat nie oznacza, że osoba zaangażowana społecznie musi ponosić wszelkie wydatki związane z wykonywaniem powierzonych zadań. Organizacja może, a w określonych sytuacjach powinna, zwracać koszty niezbędne do realizacji świadczeń, wśród których najczęściej są to:
- koszty przejazdów,
- diety związane z podróżami,
- koszty zakwaterowania,
- wydatki na szkolenia niezbędne do wykonywania powierzonych zadań,
- zakup materiałów wykorzystywanych przy realizacji działań.
Wolontariusz może jednak złożyć pisemne oświadczenie o rezygnacji z prawa do zwrotu tych kosztów.
Czy wolontariatem można zastąpić umowę o pracę, B2B, zlecenie lub dzieło?
Nie, wolontariat nie może stanowić sposobu na obejście przepisów prawa pracy, prawa cywilnego ani przepisów podatkowych.
Jeżeli dana osoba wykonuje pracę podporządkowaną, w określonym miejscu i czasie, pod kierownictwem pracodawcy oraz w sposób ciągły, wówczas może dojść do ustalenia istnienia stosunku pracy niezależnie od nazwy zawartej umowy.
Podobne ryzyko występuje w przypadku prób zastępowania umów zlecenia i dzieło lub kontraktów B2B. Jeżeli czynności wykonywane są na rzecz podmiotu komercyjnego albo dotyczą działalności gospodarczej prowadzonej przez organizację, korzystanie z wolontariatu może zostać zakwestionowane przez organy kontrolne.
W praktyce wolontariat warto wykorzystywać przede wszystkim do realizacji działań statutowych, wydarzeń społecznych, projektów edukacyjnych, kulturalnych i charytatywnych.
Nie powinien natomiast zastępować etatów ani odpłatnych umów cywilnoprawnych tam, gdzie wykonywana praca ma charakter zawodowy i stanowi normalny element działalności gospodarczej.
Próba zastąpienia umowy o pracę lub umowy zlecenia wolontariatem może skutkować koniecznością zapłaty zaległych składek ZUS, podatków oraz innych należności związanych z zatrudnieniem.
Czy wolontariat jest opłacalny dla organizacji?
Właściwie zorganizowany wolontariat przynosi liczne korzyści. Organizacje zyskują dostęp do wiedzy, kompetencji i zaangażowania osób, które chcą wspierać określone cele społeczne. Dodatkowo wolontariat pomaga budować pozytywny wizerunek organizacji i zwiększać skalę realizowanych działań.
Należy jednak pamiętać, że współpraca z wolontariuszami nie jest całkowicie bezkosztowa. Organizacja ponosi wydatki związane z koordynacją działań, szkoleniami, ubezpieczeniami oraz organizacją pracy. Z tego względu wolontariat powinien być traktowany jako forma społecznego zaangażowania, a nie wyłącznie narzędzie ograniczania kosztów działalności.
Jak skutecznie rekrutować wolontariuszy?
Największe szanse na pozyskanie zaangażowanych wolontariuszy dają działania prowadzone w miejscach skupiających osoby aktywne społecznie. W praktyce warto publikować ogłoszenia w szkołach, na uczelniach wyższych, w centrach aktywności lokalnej, domach kultury oraz portalach dedykowanych organizacjom społecznym.
Coraz większe znaczenie mają także programy wolontariatu pracowniczego realizowane przez przedsiębiorstwa. Dzięki nim organizacje pozarządowe mogą pozyskiwać specjalistów posiadających doświadczenie zawodowe w takich obszarach jak finanse, marketing, IT czy zarządzanie projektami.
Jeśli Twoja organizacja potrzebuje osób do współpracy, które nie są wolontariuszami sprawdź artykuł i porównaj dostępne metody zatrudnienia: Zatrudnianie w organizacji pozarządowej – umowa o pracę, zlecenie czy dzieło?